Biorąc pod uwagę aktywność człowieka wyrażającą jego autonomiczną indywidualność

Możemy, między innymi, wyróżnić aktywność osoby, która stwarza nowe wartości estetyczne (twórczość artystyczna), czy też takiej, która odkrywa właściwości i prawidłowości świata (twórczość naukowa), lub takiej, która korzystając z doświadczeń społecznych (nauka i osiągnięcie techniki) i z własnych stwarza nowe dzieła (racjonalizacje i wynalazki) stanowiące przy tym korzystne dla określonej zbiorowości rozwiązania problemów techniki materialnej (twórczość techniczna). Twórczość związana z odpowiednio ekspansywnym uspołecznieniem stanowi zasadnicze przeciwieństwo aktywności charakterystycznej dla osób mniej lub bardziej wykolejonych społecznie. Jak bowiem powiada W. F. Vaughan, większość ludzi jest twórcami, w mniejszym lub większym stopniu, i właśnie dlatego czuje się związana niejako osobiście ze społeczeństwem i kulturą, w której ma swój, choćby niewielki, udział. A twórcą człowiek jest tym bardziej, im bardziej potrafi być sprawcą dzieł nowych, ze względu na swe dotychczasowe doświadczenia; a przy tym dzieł, które, nie będąc odtworzeniem dzieł dokonanych według wzorów uprzednio mu wpojonych, są adekwatne do rzeczywistości i zmieniają ją w sposób ważki dla innych ludzi. Chodzi tu więc o wyrażającą indywidualność człowieka aktywność samodzielną, której wytwory wywierają wpływ na społeczeństwo i kulturę i przeważnie oceniane są, prędzej czy później, jako społecznie wartościowe. Oczywiście, stopień tej oceny może być rozmaity. Albowiem twórczość i jej wytwory stanowią kontinuum, na którego jednym krańcu znajdują się dzieła genialne, na drugim zaś samodzielne rozwiązywanie problemów o niewielkim lub tylko partykularnym znaczeniu społecznym.

Niewątpliwie wychowanie może ograniczać rozwój osobowości

Tak zatem uspołecznienie jest tym bardziej optymalne, im bardziej jest intensywne i ekspansywne. Każde wychowanie socjalistyczne, a więc również i socjalistyczne wychowanie resocjalizujące, które urzeczywistnia konstrukcyjne cele wychowawcze, to nie tylko wychowanie uspołeczniające optymalnie. To także wychowanie inspirujące i podtrzymujące optymalny rozwój osobowości. Niewątpliwie wychowanie może ograniczać rozwój osobowości, może być jednak czynnikiem ułatwiającym i inspirującym ten rozwój. Można więc powiedzieć, że przyjęty i realizowany ideał wychowawczy w ogromnym stopniu decyduje o tym, czy rezultaty wychowania, wyznaczające status człowieka w społeczeństwie, powodują nie tylko stany osobowości umożliwiające reagowanie na naciski społeczne, ale i zmiany osobowościowe, w wyniku których człowiek staje się coraz bardziej zdolny i skłonny stosować uznawane przez siebie normy w różnych życiowych sytuacjach nie kontrolowanych z zewnątrz. Można także powiedzieć, że ideologiczny charakter wychowania skutecznego w sposób znaczący decyduje o zakresie i stopniu samodzielności respektowania wartości społecznych oraz o tym, czy wychowanie jest głównie przysposobieniem do biernego konsumowania dóbr kultury i wytwarzania według dawno stosowanych wzorów, czy jest także i przede wszystkim czynnikiem rozwoju twórczej aktywności. Chodzi tu więc o aktywność będącą wyrazem zdolności i skłonności do angażującego i inspirującego konsumowania kulturowego oraz do uczestnictwa w kulturze poprzez prospołeczne wytwarzanie, wyrażające autonomiczną indywidualność człowieka.

Uspołecznienie rozumiemy tu jako podporządkowanie swego postępowania dobru zbiorowości społecznej

Charakteryzując bardziej szczegółowo konstrukcyjne i destrukcyjne cele wychowawcze, jako najistotniejsze dla realizacji socjalistycznego ideału wychowawczego, powiemy, że jest to:
optymalne uspołecznienie i optymalne eliminowanie egoizmu oraz optymalny rozwój osobowości manifestujący się aktywnością twórczą i eliminowanie zahamowań oraz dewiacji rozwojowych. Uspołecznienie rozumiemy tu jako podporządkowanie swego postępowania dobru zbiorowości społecznej oraz maksymalną i manifestowaną skłonność do zaspokajania własnych potrzeb w harmonii z dobrem takiej zbiorowości lub poprzez jego ochronę i współrealizację, a nie wbrew niemu czy też bez liczenia się z nim. Kryterium uspołecznienia to jednak nie tylko intensywność respektowania dobra określonej zbiorowości społecznej (intensywność uspołecznienia). Kryterium uspołecznienia to także jego zakres (ekspansywność uspołecznienia). Na przykład gangster, uwielbiający tylko swego bossa, gotów wykonać każdy jego rozkaz, jest bardziej uspołeczniony niż przestępca-psychopata, dla którego liczy się tylko interes własny, a z kolei wspomniany gangster jest mniej uspołeczniony niż człowiek grupy przestępczej oddany nie tylko konkretnemu człowiekowi, ile raczej grupie i skłonny do dalej idących poświęceń dla jej dobra i dobra jej członków Łatwo zauważyć, że taki członek grupy przestępczej jest mniej uspołeczniony niż osoba, która zabiega wprawdzie głównie o dobro własnej rodziny, ale stara się być w zgodzie z wymaganiami swego zakładu pracy i wymaganiami Zbiorowości państwowej, której jest członkiem. Z kolei ktoś,,kto gotów jest wiele stracić dla dobra swego narodu, jest bardziej uspołeczniony niż człowiek zabiegający o dobro swej rodziny, ale jest mniej uspołeczniony od człowieka, który będąc oddanym swej ojczyźnie patriotą stara się być także internacjonalistą.

Wspomniane kryterium dotyczy rodzaju zdarzenia

Kryterium odróżniającym wychowawcze cele konstrukcyjne od wychowawczych celów destrukcyjnych jest charakter dzieła stanowiącego cel wychowawczy. Mówiąc inaczej, wspomniane kryterium dotyczy rodzaju zdarzenia (stanu lub zmiany określonego obiektu) wywołanego celowym zachowaniem się określonego sprawcy (czy zespołu współsprawców). Wskazując na sygnalizowane wyżej kryterium T. Kotarbiński pisze: „Konstrukcyjne jest dzieło z danej chwili zawsze i tylko wtedy, jeżeli polega na wyposażeniu określonego przedmiotu w cechę, której on na początku tej chwili nie posiadał. Destrukcyjne jeżeli polega na pozbawieniu danego przedmiotu takiej cechy, którą on na początku chwili dzieła posiadał”. W wychowaniu resocjalizującym cele destrukcyjne to pozbawianie wychowanków zinternalizowanych wzorów aktywności cechującej osoby wykolejone społecznie oraz układów psychicznych, stanowiących warunek i rezultat manifestowania owych wzorów. Natomiast cele konstrukcyjne, charakterystyczne dla wychowania resocjalizującego, polegają na wyposażeniu wychowanków we wzory aktywności i układy psychiczne, które po pierwsze powodują pozbawianie wzorów i układów cechujących wykolejenie społeczne, a po drugie umożliwiają realizację przyjętego ideału wychowawczego.

Cele konstrukcyjne i destrukcyjne

Ustalając cele wychowawcze musimy owe cele nie tylko konfrontować z ideałem wychowawczym, ustalając cele statyczne jako „stany dojścia”, a cele dynamiczne jako „kierunki dojścia”. Musimy także konfrontować cele wychowawcze ze „stanem wyjścia”, to jest z zastanym stanem osobowości wychowywanego człowieka. Wyjściowy stan od którego rozpoczyna się proces wychowania pisze K. Sośnicki może być taki, że składniki w nim zawarte nie są zasadniczo sprzeczne z naszymi celami wychowania, ale możemy spotkać się z takim jego obrazem, który zawiera składniki wręcz przeciwne temu, co przez wychowanie pragniemy uzyskać. Stanowią one negatywne opory przeciwstawiające się właściwościom stanowiącym treść celu wychowania. Wychowanie wtenczas trudniejsze ma zadanie: ma ono nie tylko doprowadzić do pożądanych właściwości, ale także do anulacji wad i negatywnych stron człowieka” I tak właśnie przedstawia się sprawa celów wychowania resocjalizującego młodzież łamiącą normy współżycia społecznego ze względu na własny egoistyczny interes lub ze względu na interes małej grupy, z którą się solidaryzuje, czyli młodzież mniej lub bardziej wykolejoną społecznie. Tak zatem w programie, do którego nawiązuje metodyka wychowania resocjalizującego, obok wychowawczych celów konstrukcyjnych nie może zabraknąć odpowiednich wychowawczych celów destrukcyjnych, decydujących o realizacji stanowiącej istotny warunek osiągania tych pierwszych.

Nie ma więc tu punktu docelowego, którego osiągnięcie przerywa działalność

Każdy bowiem osiągnięty stan rzeczy jest wyłącznie mniejszym lub większym zbliżeniem do stanu postulowanego. Równocześnie jednak, dzięki sformułowaniu postulatów, możemy określić, czy i w jakim stopniu do nich zbliżyliśmy się. Stany postulowane nie mogą być sformułowane jako konkretny opis pewnej ujmowanej statycznie rzeczywistości, lecz powinny być określone w terminach ciągłych, jak np. twórczość, przystosowanie, integracja itd. Trzeba jednak pamiętać, że o postulowaniu realizacji celów dynamicznych można mówić tylko wtedy, kiedy dysponując sposobem mierzenia, stanowiącego podstawę oceny osiągnięć nie wyznaczamy, według przyjętej miary, stopnia osiągniętej cechy. Jeżeli powiemy np., że postulujemy, aby nasz wychowanek w wyniku aktywności szkolnej w ciągu roku szkolnego uzyskał określone oceny, wówczas mamy do czynienia z postulowaniem realizacji celu statycznego, a nie dynamicznego. Natomiast postulowaniem realizacji celu dynamicznego będzie np. postulowanie działań mających na celu zdobywanie wiedzy naukowej. Cele, do których należy zredukować ideał wychowawczy, stanowiąc system dynamiczny, zawsze odnoszą się do tych zinternalizowanych wzorów aktywności i tych związanych z nimi układów psychicznych, które określają relacje osoby wychowywanej wobec otaczającej ją rzeczywistości, szczególnie rzeczywistości społecznej. Chodzi więc o relacje takiego elementu rzeczywistości, jakim jest osoba ludzka, wobec wszystkich innych elementów rzeczywistości.

Cele statyczne i dynamiczne

Cele wychowawcze, oznaczając postulowane cechy osobowości, czyli określone jej wzorce, zbliżają nas do uznanego ideału tylko wówczas, gdy są to cele dynamiczne, których pochodną są i będą w przyszłości cele statyczne, określające coraz to inne rodzaje i poziomy osiągnięć.
Jeżeli np. postulujemy wprowadzenie do określonej szkoły nauczania programowego, albo nauczenie uczniów, należących do określonej klasy szkolnej, tabliczki mnożenia, czy wyeliminowanie z populacji młodzieży, zamieszkującej w określonym internacie szkoły zawodowej, nadużywania alkoholu (przekraczanie progu trzeźwości) lub używania środków narkotyzujących, wówczas postulujemy realizacje celów statycznych. Jeżeli natomiast postulujemy w stosunku do wychowanków zakładu wychowawczego czy poprawczego lub młodocianych podsądnych, przebywających w zakładzie karnym, progresywny postęp ich aktywności szkolnej czy pracowniczej albo przystosowanie ich zajęć i warunków mieszkalnych w sposób maksymalnie korzystny dla organizmu i osobowości człowieka, postulujemy realizację określonych celów dynamicznych. Nie ma tu bowiem żadnego, ustalonego jako ostateczny punkt dojścia, postulowanego stanu rzeczy i przedstawia się jedynie kierunek działania jako kierunek postulowany. Postulując kierunek działania, nie możemy jednak pozostawać bez odpowiedniego ustalenia, które pozwala nam opracowywać plan działań wykonawczych i ich kontrolowanie. Jednakże w tym przypadku rezultatem postulowania, wskazującego na cel ostateczny, nie jest stan osiągalny, ale coraz bardziej osiągalny.

Integracja podporządkowana ideom demokracji i socjalizmu

Działalność wychowawczą, przyczyniającą się do respektowania idei społeczeństwa, którego walorem jest nie bezruch i stabilizacja, a więc utrzymanie i obrona określonych wartości społecznych, ale stały rozwój progresywny, stały postęp, stałe wzbogacanie się form życia społecznego i kultury, a więc i osobowości ludzi, którzy są jej konsumentami i twórcami. Postulujemy więc wychowanie dla socjalizmu i coraz bardziej autentycznej i wszechstronnej demokracji, wychowanie internacjonalistów, a jednocześnie patriotów, czyli ludzi świadomych tego, że tylko demokratyczne i niepodległe społeczeństwa mogą stworzyć jedność narodów opartą na wspólnocie ekonomiczno-społecznej i ideologicznej. Postulat ten jest zaś konsekwencją przeświadczenia, iż integracja podporządkowana ideom demokracji i socjalizmu, internacjonalizm i patriotyzm są to takie układy postaw, które warunkują aktywność stale zbliżającą rzeczywistość społeczno-kulturową do wzorca społeczeństwa ukazanego przez autorów Manifestu Komunistycznego. Interesuje nas więc takie oddziaływanie wychowawcze, którego rezultatem jest przysposabianie do samodzielnego i twórczego pełnienia ról społecznych, które jest równocześnie stwarzaniem oczekiwań społecznych warunkujących istnienie i rozwój społeczeństwa i osobowości jego członków. Interesuje nas więc wychowanie ukierunkowane przez socjalistyczny ideał wychowawczy, czyli wychowanie socjalistyczne.

Swobodny rozwój każdej jednostki jest warunkiem swobodnego rozwoju wszystkich

Starając się zaś określić postulowany tu ideał wychowawczy tak, aby uwzględnić zarówno społeczną funkcję wychowania, jak i jego wpływ na osobowość jednostki, powiemy, iż jesteśmy zwolennikami wychowania przysposabiającego do uczestnictwa w grupach walczących o realizację społeczeństwa, w którym jak to określali autorzy Manifestu Komunistycznego: swobodny rozwój każdej jednostki jest warunkiem swobodnego rozwoju wszystkich”. Uznanie przedstawionej wyżej wizji systemu społecznego, jako ideologicznej podstawy ideału wychowawczego, nakazuje postulować wychowanie dla przyszłości, wychowanie ludzi samodzielnych i twórczych. Jest to wychowanie, w którym oddziaływania przystosowawcze, a więc warunkujące przysposobienie do pełnienia ról społecznych, czyli egzystowanie społeczne, stanowią czynnik rozwoju twórczej a zarazem wyrażającej maksymalne uspołecznienie samodzielności. A zatem realizację celów wychowania ujmujemy tu jako swoisty aspekt walki o urzeczywistnienie określonego ustroju społecznego i adekwatnej doń kultury, a nie jako proste przystosowanie do egzystencji w obrębie już istniejącego ustroju społecznego.

Socjalistyczny ideał wychowawczy

W przypadku działalności wychowawczej niezbędne jest dla konstruowania zaleceń, dotyczących celów wychowawczych, dysponowanie ideałem wychowawczym. Chodzi bowiem o uzyskanie kryteriów, na podstawie których możemy wykazywać, że, działalność wychowawcza, regulowana przez daną zasadę, regułę czy dyrektywę, ma odpowiednie walory, ponieważ służy realizacji celów zbliżających do przyjętego ideału społecznego.
Mówiąc o ideale społecznym mamy na myśli dynamiczny wzorzec społeczeństwa, stanowiący kryterium oceny stanów i zmian społeczeństwa i składających się nań systemów społecznych. Tak zatem przyjęcie określonego ideału wychowawczego stanowić powinno konsekwencję przyjęcia określonego wzorca, ujmowanej perspektywicznie makrostruktury społecznej i związanego z nią układu systemów społecznych. Dopiero bowiem przyjęcie określonej koncepcji postulowanego układu społecznego pozwala określić czynności, które ów układ urzeczywistniają, i cechy osobowości, od których owe czynności zależą. Traktujemy wychowanie jako działalność przysposabiającą do udziału w życiu społeczeństwa i do konsumowania i wytwarzania kultury, zgodnego z określonym ideałem społecznym. Powiemy więc, że interesuje nas wychowanie zgodne z interesami społeczeństwa, którego rozwój można przedstawić jako zbliżanie się do ideału społecznego, określonego jako społeczeństwo socjalistyczne stające się komunistycznym. Jest to więc wychowanie ludzi, których uspołecznienie zbliża się do stopnia najwyższego; nie wyznacza go ani rodzina, ani naród, lecz cała ludzkość. Równocześnie przyjmujemy pogląd, iż wizja społeczeństwa komunistycznego w sposób integralny łączy się z wizją człowieka zaspokajającego swoje potrzeby w sposób rozwijający osobowość, będącego sobą i żyjącego zgodnie ze swymi indywidualnymi właściwościami.

error: Content is protected !!