Realność i funkcja społeczna celów wychowawczych

Zdaniem Z. S. Wygotskiego, odpowiednio wcześnie rozpoczęte i konsekwentnie realizowane oddziaływanie, respektujące cele wychowania, może znacznie przyspieszyć i wzbogacić rozwój organizmu i osobowości. Chodzi tu, rzecz jasna, o rozwój zgodny z ideałem wychowawczym stanowiącym konsekwencję przyjęcia ideału społecznego, postulowanego przez autorów Manifestu Komunistycznego. Realne jest więc zarówno realizowanie celów związanych z optymalnym uspołecznieniem, czyli z optymalną akomodacją, jak i celów, których realizacja zbliża do optymalnej własnej integralności, czyli do optymalnej asymilacji. A wskazując na realność urzeczywistniania celów sprzyjających rozwojowi osobowości, którą cechują tendencje homeostatywne, coraz konsekwentniej sprzyjające optymalnemu uspołecznieniu, zgadzam się z koncepcją osobowości reprezentowaną przez J. Reykowskiego. Cytowany autor twierdzi bowiem, że jakkolwiek, struktura osobowości, w swych wyjściowych formach, jest zdeterminowana przez oddziaływanie społeczne, to równocześnie osobowość posiada zdolność przekształceń i tworzenia nowych organizacji nie stanowiących prostego odtworzenia tego, co na człowieka oddziaływało. Celów wychowawczych wynikają nie tylko realności poszczególnych celów, ale i rozważenia realności ich łącznego realizowania. Jest to sprawa o tyle ważna, iż dzięki jej poprawnemu rozwiązaniu unikamy niebezpieczeństwa konfliktu między zamierzonymi celami wychowawczymi, co oczywiście powoduje nierealność programu w zakresie celów przez ten program wyznaczonych. Tymczasem każda metodyka wychowania, a więc także metodyka wychowania resocjalizującego, jest ściśle związana z programem wychowania. Metodyka wychowania ma bowiem dostarczać rozwiązań realizacyjnych odnoszących się do urzeczywistniania określonego systemu celów wychowawczych.

Osobnik anty socjalny

Przykładem pierwszego z tych zaburzeń jest narkoman, alkoholik lub erotoman, który nie licząc się z niczyim dobrem próbuje w takich lub innych odurzeniach się znaleźć wyzwolenie przed dręczącym go strachem. Przykładem drugiego z tych zaburzeń jest osobnik anty socjalny, to jest taki, który zagłusza strach poprzez zgwałcenie seksualne połączone z dręczeniem ofiary, przez grabież połączoną z przestępstwem przeciw życiu i zdrowiu, kradzież współwystępującą z czynami wandalskimi, a popełniając takie czy inne czyny przestępcze i nieobliczalnie działa sam lub łączy się z innymi jedynie dla względów utylitarnych. Tak zatem realizacja wychowawczych celów destrukcyjnych, dotyczących różnych form dyssocjalności lub asocjalności, jest koniecznym warunkiem urzeczywistnienia celów konstrukcyjnych, stanowiących treść socjalistycznego ideału wychowawczego. Jest to, mówiąc inaczej, konieczny warunek usunięcia trudności, które tkwiąc w osobowości wykolejonej społecznie młodzieży są przeszkodą w takim jej wychowywaniu, dzięki któremu staje się ona zdolna i skłonna wcielać w życie socjalistyczny ideał społeczny.

Charakterystyczne dla wykolejenia społecznego

Dyssocjalne i akomodatywne zaburzenia homeostazy psychospołecznej przybierają formę restrykcyjną, bądź ekspansyjną. Przykładem pierwszego z tych zaburzeń jest „frajer czysty” (do poprawienia) lub „brudny” (nie do poprawienia), to jest osobnicy w każdym razie skrajnie podporządkowani tzw. „ludziom”. Przykładem drugiego z tych zaburzeń jest „git-człowiek” lub „człowiek”, który, podobnie jak „frajer”, musi przestrzegać wzorców i norm „grypsery”, ale, w przeciwieństwie do „frajera”, czyli „skiepszczonego”, czyni to nie z pozycji podwładnego, ale panującego. Charakterystyczne dla wykolejenia społecznego asocjalne i asymilatywne zaburzenia homeostazy psychospołecznej przybierają formę bądź skłonności do przeżywania strachu stymulującego ucieczkę (wycofywanie się), bez względu na jakiekolwiek dobro społeczne, a więc formę manifestującą restrykcyjny egoizm egocentryczny, bądź formę skłonności do przeżywania strachu stymulującego atak (fizyczny czy werbalny), bez względu na jakiekolwiek dobro społeczne, a więc manifestującą ekspansyjny egoizm egocentryczny.

Defekty rozwoju

Zahamowania spowodowane czynnikami biologicznymi i środowiskowymi oraz spowodowane tymi samymi kategoriami czynników zaburzenia rozwoju, to jest niekorzystne dla ostatecznych Wyników rozwoju dysproporcje w zakresie tempa i nasilenia rozwojowego określonych dyspozycji i funkcji przedstawione przez Halinę Spłonek (1973) nie są jednak powszechne w populacji młodzieży wykolejonej społecznie i te z nich, które cechują jedną część tej młodzieży, nie odnoszą się do innej i vice versa. Istnieją jednak zaburzenia rozwoju charakterystyczne dla wszystkich osób wykolejonych społecznie, a nasilenie tych zaburzeń jest pozytywnie skorelowane z nasileniem jakiejkolwiek formy wykolejenia społecznego. Rzecz w tym, że zarówno egoizm egocentryczny, jak i egoizm socjocentryczny, które o ile przybierają formę ujawnionego publicznie łamania norm współżycia społecznego bywają określane jako: asocjalność (egoizm egocentryczny) i dyssocjalność (egoizm socjocentryczny), stanowią dwa warianty zaburzenia psychicznej homeostazy. I każdy z tych wariantów, im bardziej jest nasilony, tym ewidentniej blokuje rozwój osobowości i uniemożliwia aktywność twórczą. M. F. Wiedienow i W. I. Kremianski twierdzą, że tendencja rozwojowa, cechująca taki system, jakim jest człowiek, może przybierać nie tylko formę rozwojowej tendencji postępowej, ale i rozwojowej tendencji wstecznej. Określając każdą odmianę tej ostatniej jako swoiste zaburzenie rozwoju (ujemną dewiację rozwojową) powiemy, że dotyczy to także zaburzenia, doniosłego dla socjalistycznego postępu społecznego, rozwoju homeostazy. Tendencją wsteczną jest zarówno skrajna dominacja akomodacji psychospołecznej, czyli egoizmu socjocentrycznego (dyssocjalności), jak i skrajna dominacja asymilacji psychospołecznej, czyli egoizmu egocentrycznego (asocjalności).

Po pierwsze, chodzi tu o eliminowanie egoizmu

Realizacja dynamicznych celów konstrukcyjnych, wchodzących w skład programu wychowania socjalistycznego, jest możliwa tylko wówczas, gdy mamy do czynienia z udaną realizacją odpowiednich dynamicznych celów destrukcyjnych. Po pierwsze, chodzi tu o eliminowanie egoizmu. Należy przy tym podkreślić, że bywają nie tylko różne nasilenia egoizmu, ale i różne jego formy. Można więc mówić o dominacji potrzeb własnych przybierającej formę egoizmu egocentrycznego oraz o swoistej formie egoizmu socjocen- trycznego. Łamanie praw i obyczajów wbrew wszelkim normom etycznym, a wyłącznie po to, by respektować interesy np. własnej rodziny czy własnej grupy rówieśniczej oto przykłady egoizmu socjocentrycznego. Egoizm, o ile wyraża solidarność z takim lub innym narodem, bywa nazywany etnocentryzmem (np. rasizm czy nacjonalizm). Otóż, jak wynika z badań, które prezentują: T. W. Adomo, E. Frenkel-Brunswik, D. J. Levinson i R. N. Sanford (1949), etnocentryzm w swojej istocie nie różni się od innych form egoizmu. Po drugie, ważne jest eliminowanie stanów osobowościowych blokujących ułatwianie, przyspieszanie i inspirowanie tendencji rozwojowych ukoronowanych aktywnością twórczą i optymalnie uspołecznioną. Interesują nas cele destrukcyjne dotyczące tych stanów osobowości, które uniemożliwiając progresywny społecznie jej rozwój są równocześnie charakterystyczne dla młodzieży wykolejonej społecznie. Zaliczymy do nich np. wszelkie fizyczne i psychiczne (poznawcze, emocjonalne i psychomotoryczne) defekty rozwoju.

akomodacja

To znaczy dążenie do kooperacji z otoczeniem, określane również jako dążenie do zjednoczenia się ze światem i do uniknięcia własnej izolacji i zbędności. Po drugie taką siłą jest asymilacja, czyli dążenie do obrony własnej integralności, określane również jako dążenie do zachowania własnej indywidualności, akcentowania własnej niepowtarzalności i oryginalności. Już w 1953 r. C. A. Mace ukazał doniosłość społeczną rozwoju osobowości, polegającego na kształtowaniu się, na coraz wyższym poziomie, każdej z wyżej wymienionych sił dynamicznych.  Ale dopiero socjalistyczna koncepcja osobowości i jej relacji wobec społeczeństwa i kultury (Leontiew 1961) oraz koncepcja rozwoju organizmu i psychiki człowieka zdolnego i skłonnego do oddziaływania na społeczeństwo, respektującego ideał społeczny prezentowany przez autorów Manifestu Komunistycznego (Wygotski 1971), pozwoliły ukazać optymalne uspołecznienie (socjalistyczna akomodacja) oraz rozwój osobowości ukoronowany twórczością na miarę tego uspołecznienia (socjalistyczna asymilacja) jako homeostazę, cechującą człowieka socjalizmu. Stanowiąc cel wychowawczy naczelny w programie (systemie) wychowania socjalistycznego, tego rodzaju homeostaza jest dynamicznym stanem osobowości, który, perspektywicznie rzecz biorąc, przekształca się w rzeczywistość optymalną progresywnie zarówno w sensie psychicznym, jak i społecznym.

Asymilacja polega na zachowaniu własnej integralności

Według W. Cannona, twórcy koncepcji homeostazy (termin pochodzi od słów greckich: homoios podobny, stasisstan), homeostaza oznacza pewną charakterystyczną właściwość istot żywych, od której zależy ich istnienie i rozwój. Właściwość ta polega na zdolności i skłonności do utrzymania integralności (jedności i identyczności oraz niepowtarzalności) własnego środowiska wewnętrznego, choć dzięki dostrajaniu się do środowiska zewnętrznego i mimo zmian, które w tym środowisku zachodzą. Można by powiedzieć, że homeostaza jest rezultatem dwóch tendencji: asymilacji i akomodacji. Asymilacja polega na zachowaniu własnej integralności mimo ingerencji otoczenia zewnętrznego, choć także dzięki środowisku zewnętrznemu, skąd ostatecznie każda jednostka żywa czerpie niezbędną dla jej egzystencji i rozwoju sumę energii i informacji. Akomodacja polega natomiast na zachowaniu niezbędnych kontaktów ze środowiskiem zewnętrznym, mimo izolującej od tego otoczenia funkcji środowiska wewnętrznego, choć także dzięki środowisku wewnętrznemu, które jako rezerwuar energii i informacji umożliwia proces akomodacji. W nawiązaniu do pojęcia homeostazy, ujmowanej od strony biologicznego funkcjonowania organizmu, J. M. Fletcher opracował (1942) a następnie H. Toch i A. H. Hastrof rozwinęli psychologiczną koncepcję homeostazy. Homeostaza w sensie psychospołecznym polega na zachowaniu równowagi między dwoma integrującymi osobowość siłami dynamicznymi.

Schemat 3

Od spontaniczności (działania wyrażającego własne zainteresowania i możliwości) do konformizmu (ulegania aktualnej presji otoczenia społecznego), a następnie do prospołecznej autonomii (respektowania istotnych interesów uznanych zbiorowości społecznych zgodnie z własnymi na-  stawieniami emocjonalnymi i nastawieniami poznawczymi: orientacyjnymi i intelektualnymi oraz wywołanymi przez nie motywacjami i ustosunkowaniami); od integracji na niskim poziomie (podporządkowania dążeń celom nadrzędnym przyjętym i uznawanym dogmatycznie, bezkrytycznie) do dezyntegracji pozytywnej (odrzucenia celów integrujących na niskim poziomie i krytycznej oceny znanych wzorów integracji i indywidualnych rozwiązań w tym zakresie), a następnie do integracji na wysokim poziomie (samodzielnie i w oparciu o stale rozwijany system wyjaśniania i wartościowania świata, dobieranie i korygowanie układu celów nadrzędnie kontrolujących i hierarchizujących dążenia życiowe). Nawiązując do przedstawionego wyżej systemu konstrukcyjnych i dynamicznych celów wychowawczych, można by ów system nazwać systemem celów wychowawczych, których realizacja przyczynia się do homeostazy charakterystycznej dla człowieka zdolnego i skłonnego tu i teraz realizować socjalistyczny ideał społeczny.

Od egoizmu

Preferowania dobra własnego lub dobra wyłącznie własnej małej grupy) do altruizmu (preferowania dobra innych ludzi bez względu na ich społeczne przynależności, a następnie do miłości (preferowania dobra wspólnego, czyli dobra wspólnoty, przy równoczesnym respektowaniu dobra każdego członka wspólnoty); od emocjonalności (zależności od nieuświadamianych popędów i pobudzeń) do impulsywności (zależności od uświadamianych dążeń realizowanych bez względu na nadrzędne cele), a następnie do refleksyjności (realizowania uświadamianych dążeń, kontrolowanych ze względu na cele nadrzędne); od pasywności (dominacji zdolności i skłonności odbierania informacji bez ich transformowania) do transformatywności (dominacji zdolności i skłonności do odbierania informacji i ich przekształcania stosownie do posiadanego systemu wiadomości), a następnie do aktywności (dominacji zdolności i skłonności do nadawania informacji, respektującego posiadaną wiedzę o rzeczywistości); od responsywności reaktywnej (całkowitej zależności od każdorazowo występujących bodźców) do responsywności reproduktywnej (całkowitej zależności od przyswojonych wzorów opisywania i oceniania rzeczywistości), a następnie do proaktywności (oddziaływania na rzeczywistość także z własnej inicjatywy i bez liczenia się z wpojonymi wzorami aktywności); od irracjonalnej stymulacji ze strony środowiska wewnętrznego (reagowania na napięcie związane z potrzebami) do irracjonalnej stymulacji ze strony środowiska zewnętrznego (reagowania na napięcia związane z po budzeniami ze strony obiektów i zdarzeń), a następnie do racjonalnej stymulacji (ze względu na uznawany system celów selekcjonowanie i respektowanie bodźców z zewnątrz i z wewnątrz).

Uważając twórczość za szczególnie ważkie świadectwo progresywnego rozwoju osobowości

Przedstawiamy ten rozwój jako szereg zmian kierunkowych (wektorów) prowadzących: od spostrzegania synkretycznego (całościowego, globalnego) do analitycznego (dotyczącego konkretnych obiektów i zdarzeń), a następnie do spostrzegania intelektualnego (nawiązującego do pojęć ogólnych i ogólnych zależności przyczynowo-skutkowych);
od myślenia zmysłowo-ruchowego (obrazowego i konkretnego) do myślenia dotyczącego operacji konkretnych (wyobrażeń odtwórczych i wytwórczych, to jest przeżyć opartych na spostrzeganiu konkretnych obiektów i zdarzeń), a następnie do myślenia dotyczącego operacji formalnych (logicznych i przyczynowo-skutkowych, abstrahujących od tego, co jest dane w bezpośrednim spostrzeganiu, czyli nawiązujących do ogólnych pojęć opierających się na wyobrażeniach, i równocześnie odwracalnych, to jest do myślenia wnioskującego nie tylko o skutkach na podstawie przyczyn, ale i o przyczynach na podstawie skutków); od syntonii (współdoznawania z drugim człowiekiem przeżyć przyjemnych i przykrych obserwowanych bezpośrednio) do sympatii (współdoznawania na podstawie zrozumienia przeżyć człowieka lub ludzi, skłaniającego do interwencji wyrażającej własny system wartości), a następnie do teliczności (współdoznawania w toku wspólnego reagowania na daną sytuację, zgodnie z własnym systemem wartości).

error: Content is protected !!